Musea wringen zich in bochten om vooral een groot publiek te bereiken. De massa behagen. Tentoonstellingen moeten leuk zijn en kennen meestal een hoog entertainmentgehalte. VJ’s en muziek zijn tijdens museumnachten niet meer weg te denken. Een schilderij op een spijker? Zelfs voormalig staatsecretaris van cultuur Medy van der Laan moest ervan gapen. Die zoektocht naar publiek is verklaarbaar. Doordat de overheid de grootste financier is, wil zij deze bijdrage kunnen verantwoorden. Een massale toestroom – of beter publieksparticipatie – vormt de legitimatie van het kunstbeleid en de relatief forse Rijksuitgaven. De lezing door Sandra Jongenelen gaat in op de ver-pretting van musea en de vraag of dat erg is. Wat is de toekomstige rol van musea? Verworden zij tot pretparken of pantheons? Speeltuinen of schatkamers? Hoe zit het met Hermitage Helmond? Hangt het publieke succes samen met het entertainmentgehalte van de individuele beleving in de kluizen? Of is het kunst die de bezoeker verleidt?


Alles voor de massa

Weergave lezing van Sandra Jongenelen

Over de spagaat van musea en hun knieval voor publiek

De massa behagen; musea wringen zich in allerlei bochten om toch vooral een groot publiek te bereiken. Hun tentoonstellingen kennen vaak een hoog entertainmentgehalte. Vj’s en feestmuziek zijn tijdens museumnachten niet meer weg te denken. Een schilderij op een spijker? Zelfs voormalig staatsecretaris van cultuur Medy van der Laan moest ervan gapen. Die zoektocht naar publiek is verklaarbaar. Want doordat de overheid de grootste financier van musea is, wil zij haar bijdrage aan haar burgers kunnen verantwoorden. Een massale toestroom – of beter: publieksparticipatie – vormt de legitimatie van het kunstbeleid en de relatief forse rijksuitgaven.

Dit artikel schetst de problematiek aan de hand van twee musea: het Groninger Museum en het Bonnefanten Museum. Wat bieden de musea? Zijn het pretparken of pantheons? Speeltuinen of schatkamers? En hoe zit het met Hermitage Helmond? Hing het publieke succes samen met het entertainmentgehalte van de individuele beleving in de kluizen? Of was het de kunst die de bezoeker verleidde?

Groninger Museum

Het aantrekkelijk behuisde Groninger Museum, lokte deze zomer met de tentoonstelling Oneness, gewijd aan het werk van de Japanse kunstenares Mariko Mori (1967), die in de jaren negentig internationaal doorbrak met werk van geënsceneerde foto’s, video’s en installaties. (1) Trekker was de Wave Ufo, een traanvormig object van twaalf meter lang en vijf meter hoog; volgens het museum één van de hoogtepunten van de Biënnale van Venetië 2005. Bezoekers konden ín de Wave Ufo plaatsnemen en aan de hand van eigen hersengolven ‘worden meegenomen op een reis van zeven minuten naar een esoterische kosmos’. (2)

Efteling

Voorafgaand aan de opening in Venetië maakte kunsthistoricus en verzamelaar Jaring Dürst Britt die ‘ruimtereis’ mee. ‘Er gebeurde van alles, maar na verloop van tijd begon ik mij af te vragen of dat wel mijn hersengolven waren die ik daar zag en of alle tamtam eromheen niet een placebogebeuren was’, zo begon hij zijn verslag. 3 ‘Relevanter, ik begon mij te ergeren aan het technisch machtsvertoon dat nodig was om mij een mentale reis te laten maken. Alles om deze installatie heen probeerde je te doen geloven dat je met het betreden van Mori’s ufo de ervaring van je leven zou krijgen. Toen ik naar buiten kwam, had ik het idee dat ik in de Efteling uit de Python was gestapt. Leuk, maar een dieper inzicht of een ultieme schoonheidsbeleving leverde het me niet op.’ Dürst Britt noemde het een ‘ding voor hedendaagse gesjeesde yuppen die denken dat melk uit een fabriek komt in plaats van uit een koe. Mensen die als ze willen ontspannen of een gesprek met zichzelf willen voeren niet door het bos gaan lopen of een strandwandeling gaan maken, maar pillen gaan slikken of een afspraak maken bij de plastisch chirurg. Deze mensen zullen Mariko Mori’s ufo ongetwijfeld verlaten met het idee dat ze iets fantastisch hebben meegemaakt.’ (3)

Trouwlocatie

Maar het museum trekt niet alleen met kunst. Tijdens de tentoonstelling werd het Groninger Museum gebombardeerd tot ‘een van de ludiekste’ trouwlocaties van Groningen. Met ingang van 7-7-7 konden geliefden elkaar zelfs het ja-woord geven in het paviljoen met de Wave Ufo. Ook behoorde een virtuele huwelijksreis tot de mogelijkheden. ‘Kersverse echtgenoten voegen daarmee een heel bijzondere ervaring toe aan de voor hen toch al unieke dag.’ (2) Terug van hun reis konden ze even kijken bij de sculptuur van zes ‘buitenaardse’ figuurtjes die elkaars hand vasthouden. ‘Wanneer je één van de figuurtjes omhelst, lichten de ogen op en gaan hun hartjes kloppen.’ (2) Het was de tekst van een serieus kunstmuseum maar leek wel reclame voor een commercieel evenement.

Beroemdheden

Een hoog attractieparkgehalte kleeft ook aan de personen die het museum voor de opening regelt. Bij de tentoonstelling Femme Fatale kwam in plaats van een gerenommeerd kunsthistoricus niemand minder dan Joan Collins opdraven, de actrice die haar bekendheid voornamelijk ontleent aan haar vijfde huwelijk en haar rol als superbitch in de Amerikaanse soapserie Dynasty En Collins is niet de enige beroemdheid die het museum wist te strikken. Bij Het Russisch landschap werd niemand minder dan Michail Gorbatsjov, oud-president van de voormalige Sovjet-Unie, ingevlogen.

Samenvattend: het Groninger Museum gooit zijn uiterlijk in de strijd om het publiek te verleiden, haalt een tentoonstelling met een hoog doe-gehalte in huis, biedt zichzelf aan als kekke trouwlocatie en schakelt bovendien beroemdheden in om op het netvlies van potentiële bezoekers te komen.

Bonnefanten Museum

Hoe anders is het Bonnefanten Museum dat bijna 350 km zuidelijker ligt. Lijkt het Groninger Museum aan de buitenkant op een speeltuin voor volwassenen, het Bonnefanten heeft meer weg van een citruspers. Het is de frivoliteit van architect Alessandro Mendini versus de klassieke schoonheid van zijn collega Aldo Rossi. Maar er zijn ook overeenkomsten. Beide gingen in 1995 ‘hernieuwd’ open naar een ontwerp van een Italiaanse architect. Beide liggen ook relatief ver van de Randstad waar het publiek de weg naar de musea toch wel weet te vinden. Een blik op het programma leert dat Maastricht veelal internationale en hedendaagse kunstenaars biedt, onder wie Thomas Hirschhorn (1957). Twee jaar geleden transformeerde deze Zwitserse kunstenaar de gehele museumvleugel in een school met klaslokalen met bijpassend interieur. Daarin toonde hij onder andere collages van karton, tape, papier en knipsels. Hirschhorn is een politiek geëngageerd kunstenaar die met zijn installatie commentaar leverde op onze ‘door geld en macht gedomineerde samenleving’. Eén van zijn vaste statements is: ‘Ik maak geen politieke kunst, ik maak kunst politiek.’ Vijf jaar geleden werd hij uitgenodigd voor de prestigieuze Documenta in Kassel. Net als de Japanse kunstenares Mariko Mori deed ook Hirschhorn mee aan de Biënnale van Venetië, maar dan zes jaar eerder in 1999.

Schandaal

Vanwege rechts-radicale tendensen in de regering kondigde Hirschhorn een paar jaar geleden publiekelijk aan niet meer in Zwitserland te exposeren. Om dezelfde reden woont hij ook in Parijs. Ontstond daarover al enige ophef, twee jaar geleden was het echt raak en leidde zijn tentoonstelling Swiss-Swiss Democracy bij het Centre Culturel du Suisse in de Parijs tot een politieke rel in eigen land. Swiss-Swiss Democracy was een tentoonstelling over democratie, het ontbreken ervan en de doorgeslagen variant. Bij dat laatste valt te denken aan de vele referenda, die Zwitserland in de ogen van Hirschhorn teisteren. De tentoonstelling werd besproken in een Zwitserse krant en opgepikt door een populair weekblad dat er een schandaal van maakte. De beschuldigende vinger wees naar organisator Pro Helvetia, een stichting ter bevordering van Zwitserse kunst in het buitenland. Voor Nederlanders die zijn opgevoed met het Thorbecke-principe dat de politiek zich niet inhoudelijk met kunst bemoeit, is het moeilijk voorstelbaar dat de Zwitserse politiek de ophef aangreep om een strafkorting op te leggen aan Pro Helvetia. Het voorstel daartoe werd naar goed democratisch gebruik in het parlement in stemming gebracht en met 24 stemmen vóór en 13 tegen aangenomen. Pro Helvetia kreeg de ‘schuld’ en liep daardoor een miljoen Zwitserse francs – 600.000 euro – mis. Hirschhorn noemde de maatregel ‘een valse reactie’. ‘Het is het besluit van slecht geïnformeerde politici, parlementariërs die ermee in hebben gestemd zonder de tentoonstelling te hebben gezien, die zich hebben gebaseerd op artikelen in de sensatiepers. Het toont aan hoe zeer de democratie in Zwitserland in verval is geraakt en hoe het is gesteld met het niveau van de politici. (…)’ (4) De kunstenaar had met de tentoonstelling de spijker op de kop geslagen. Beter kon eigenlijk niet. In Maastricht veroorzaakte het Hirschhorn-project allesbehalve een rel. De schrijvende pers riep het zelfs uit tot de beste tentoonstelling in de periode 2004-2006. 5 De installatie voldeed ook volledig aan de criteria van Van der Laan; volstrekt geen saaie schilderijen aan een haakje. Volgens de bewindsvrouw staat zo’n tentoonstelling garant voor veel publiek, maar dat viel tegen. Het project was ‘uitgesproken’ en daarom geen bovenmatige publiekstrekker, aldus een persbericht van het museum.

Buitenplaats

Het Bonnefanten Museum richt zich niet op 20e-eeuwse modern klassieken als Picasso of Warhol en ook niet op klinkende namen, maar profileert zich als een soort ‘buitenplaats’, een Oudhollands begrip uit vroeger tijden. Op zo’n buitenplaats kwamen vaak dichters bijeen en werd gefilosofeerd over kunst. Zoals je in de 19e eeuw in de zomer de stad ontvluchtte door naar een buitenplaats te gaan, zo kunnen mensen nu een bezoek brengen aan het museum, aldus directeur Alexander van Grevenstein. ‘Wij willen mensen graag laten genieten en nadenken.’ (6) ‘Als er binnen de grachtengordel een naam opduikt van een kunstenaar die gisteren in New York de belangstelling heeft gewekt, dan moet het Stedelijk het liefst morgen al werk van hem of haar exposeren. Dat is prima, maar (…) wij kiezen voor kunstenaars van wie het werk van grote invloed is, of is geweest, op andere kunstenaars, ofwel artists artists.’ (6) In het begin was dat wel anders. Na de opening van het gebouw aan de Maas maakte Van Grevenstein grootschalige, drempelverlagende exposities. In dat kader paste de tentoonstelling met Benetton-affiches; tientallen foto’s van drie bij zes meter die het Italiaanse kledingmerk voor zijn de reclamecampagnes had gebruikt. Een paar jaar geleden gaf de directeur min of meer toe dat hij daarmee de plank had misgeslagen. ‘Als wij in Nederland, dat een goede naam had, ons nu gaan bezighouden met tentoonstellingen van koningin Beatrix, Dennis Hopper of voor mijn part over Benetton, dan kunnen we ons afvragen of we daarvoor wel het woordje kunst moeten zetten. Dan ben je een kunsthal. Je zakt inhoudelijk.’ (7) In dat artikel, waarin hij waarschuwde voor vercommercialisering en vervlakking, noemde hij ook de oorzaak: de zich terugtrekkende overheid, die musea noopt aan te kloppen bij sponsors. Musea ‘leuken’ hun tentoonstellingen niet alleen ‘op’ voor publiek en politiek. Ze verlagen ook de drempel voor de sponsor, die daarmee hoopt op een groot publiek en meer naamsbekendheid.

Hermitage Helmond

Tot zover de twee musea. Aan de ene kant zien we het Groninger Museum dat het drama niet schuwt en de belevenis centraal stelt. Daar tegenover staat het Bonnefanten Museum dat zich puur op de kunst richt, de kunst van kunstenaars. Het ene museum verkent de grenzen van het kunstbedrijf met vermaak en ziet zichzelf als trouwlocatie. Het andere zoekt de diepte en profileert zich als negentiende-eeuwse binnenplaats. De Hermitage Helmond was natuurlijk geen museum, waardoor het sowieso al onvergelijkbaar is, maar je zou de tentoonstellingen – weliswaar op zeer bescheiden schaal – kunnen beschouwen als een mix van de twee. Aan de ene kant was er de kunst die niet verleidde met grote namen, een beetje zoals in Maastricht. In Helmond kon je dan wel niet in een ufo plaatsnemen, maar je mocht jezelf wel alleen in een kluis opsluiten en op die manier de kunst ervaren. Nergens stond dat die individuele ervaring je een ander mens maakte, maar een beetje Pythonachtig, een beetje Wafe Ufo, was het wel. Toch vond ik zelf dat het was gelukt om de juiste balans te vinden. De kunst diende niet ter illustratie. Het ging én om het kijken én om het kijken in je eentje. Bovendien was de ervaring heel puur; geen entertainment die je hersens spoelde.

Hellend vlak

Eens maakten musea slechts tentoonstellingen voor intimi. Die fase behoort gelukkig tot het verleden, maar het is zaak niet door te slaan richting populisme en commercie. Musea moeten de grens bepalen en bewaken. Wat gaat over de rand en wat niet? Het Groninger Museum valt er niet overheen, maar het museum als trouwlocatie is een hellend vlak. Natuurlijk is het een manier om geld te verdienen, maar het zet de kunst op de tweede plaats. Zeker kleinere musea moeten zich dat realiseren. Gaat de deur te vaak dicht voor een trouwpartij, dan tast dat de essentie van het museum aan. Musea in het buitenland gaan al verder met niet-museale activiteiten. In het restaurant van het MoMA, het Museum of Modern Art in New York, werkt één van de beste koks van de stad. De keuken is een topattractie met wachtlijsten van enkele weken. Het Rijksmuseum zou dat niet willen, zei zakelijk directeur Jan Willem Sieburgh onlangs. (8) Tijdens de jaren van restauratie heeft het museum zelfs geen horecavoorziening.

Het Wereldmuseum in Rotterdam lijkt met een restaurant aan het water wel die kant op te gaan. Het museum wil met de horeca-inkomsten ook zijn exploitatie dekken. Critici menen dat het doorslaat en te commercieel wordt. Anderen gunnen directeur Stanley Bremer het voordeel van de twijfel en zien de plannen als model voor de museumwereld.

Samenvatting en conclusie

Musea doen alles om het publiek behagen. Ze trekken bezoekers met leuke gadgets: een ufo, een mooi restaurant, een trouwlocatie, een veelbesproken actrice, een levende historische legende. Maar die toeters en bellen kunnen ten koste van de kwaliteit gaan. Het brengt ze in een spagaat die alles te maken heeft met de financiering. Musea hebben relatief weinig financiële middelen en het geld dat ze hebben, is voornamelijk afkomstig van de overheid. Het Rijk vindt dat er veel publiek naar de musea moet komen; dat is de legitimering van de subsidie. Maar ook geldschieters uit andere hoek – sponsors – willen dat er veel mensen komen. Er ligt dus en zware druk op musea om veel bezoekers te trekken. En dat leidt weer naar het begin: musea doen er alles aan om het publiek te verleiden, een soort vicieuze cirkel.

In dit artikel concentreerde ik mij op twee musea, maar waar zij voor staan en de keuzes die ze maken, gelden voor álle kunstinstellingen, groot en klein, in Nederland en daarbuiten. Ik heb me tot twee kunstenaars beperkt, om dit artikel wat smeuïger te maken. Op deze manier hoeft u als lezer niet alleen na te denken over de afwegingen van de kunstinstellingen, maar steekt u ook wat op van het werk van twee toonaangevende hedendaagse kunstenaars. Aan de hand van de voorbeelden heb ik geprobeerd iets ingewikkelds helder uit te leggen; een beetje zoals musea bezoekers bij hun tentoonstellingen proberen te betrekken. Daarmee heb ik ook willen aantonen dat een versimpeling niet per definitie oppervlakkig hoeft te zijn. Ook met wat foefjes kan het ergens over gaan. Op die manier nuanceer ik graag mijn mening die tussen de regels doorschemert, namelijk dat het Groninger Museum een te grote knieval maakt voor het grote publiek. Ondanks de ‘leuke dingetjes’ heeft het museum kwalitatief goede tentoonstellingen die zeker de moeite waard zijn. Het is alleen zaak om de vinger aan de pols te houden, voordurend alert te blijven en niet af te zakken naar het niveau van een zaalverhuurbedrijf.

Noten:
1)     Groninger Museum , Mariko Mori. Oneness. 29 april – 2 september 2007
2)     Zie www.groningermuseum.nl
3)     Kunst van de Dag door Jaring Dürst Britt op www.galerie.nl, 16 mei 2007